Het goede in de mens zien, betekent niet dat je het slechte mag negeren

Stel je voor. Je verbleef de voorbije zomermaanden in het buitenland, en volgde enkel wat in ons land gebeurde via de sociale media. De tweets en posts van conservatieve politici vlogen je rond de oren, je kreeg een beeld geschetst van een land in oorlog. Het ene pleidooi volgde op het volgende uitroepteken en alarmkreet.

De noodtoestand moet dringend ingevoerd worden, gewapend bestuur is de enige mogelijkheid, parlementsleden mogen bepalen welke kleren we (niet) mogen dragen, en hoe meer soldaten op straat hoe beter. Over de verdediging van de fundamentele vrijheden van onze democratie, het opkomen voor de kwaliteit van de openbare ruimte en het publiek debat, daar bleef het vooral ter rechterzijde oorverdovend stil. Kan ook niet anders, in het lawaai van het profileringsgekrakeel.

Uiteraard is veiligheid een belangrijke doelstelling, de politie en veiligheidsdiensten moeten hun werk doen. Zonder zekerheid geen vrijheid. We mogen echter nooit vergeten dat het doel van een democratie er niet in bestaat gewoon het leven te bewaken. Dat kan een milde dictatuur ook. Het is veel meer dan dat, de democratie beoogt dat mensen op zoek kunnen gaan naar het goede leven, binnen de grenzen van de rechtstaat.

Zich comfortabel voelen tussen vreemden

Gelukkig was er gisteren een groep jongeren die me hieraan herinnerden. Ze maakten me spontaan vrolijk met hun gratis kwaliteitsmoment, a moment of joy. Op het Braunplein in Gent, onder de stadshal, staat een piano. Die wordt niet bewaakt, je mag die zomaar gebruiken. Sterker nog, dat ongeplande is de bedoeling. Begeleid door een leeftijdsgenoot op de piano gaf een meisje als zingend het beste van zichzelf, tientallen rond hen genoten van deze spontane uiting van beschaving. Gedeelde cultuur die tot vrije expressie kan komen op een publiek plein, je op je gemak en zelfs comfortabel voelen tussen vreemden, dan voel ik de democratie door mijn aders vloeien. Maar opnieuw, zonder enige naïviteit.

Gent heeft een uitgebreid politiekorps, de piano gaat ’s nachts op slot. Het is niet omdat je het goede in de mens wil bovenhalen dat je het slechte mag negeren.

De vaststelling brengt ons tot de fundamentele vraag vanuit welk mensbeeld we de samenleving willen inrichten. Het is duidelijk dat de rechterzijde terug volop het mensbeeld van de politieke filosoof Thomas Hobbes uit de 17de eeuw heeft omarmd. Hij stelde dat ‘mensen als wolven zijn voor elkaar’. Dat betekent dus dat je niemand kan vertrouwen, je buurman, daar pas je best mee op. Vanuit dit vertrekpunt pleit Hobbes voor een sterke en alziende staat. Dus volop investeren in defensie -David Cameron sprak recent nog over de nood van een oorlogsbegroting- meer politie en ook militairen op straat.

Gelukkig kreeg Hobbes al weerwerk in zijn tijd: zijn landgenoot John Locke stelde hem de pertinente vraag: als we elkaar niet zouden kunnen vertrouwen, waarom dan wel de almachtige staat? Als de reden van de staat erin bestaat de rechten van burgers te beschermen, kunnen we best de macht van de staat inperken. Daar zijn redelijke burgers best toe in staat, zij bepalen zelf hoeveel macht ze willen afgeven. Daarom kan de politie niet zomaar ’s nachts bij je binnen vallen, gelden er privacy-regels zoals briefgeheim, kan een burgemeester niet zomaar iemand laten opsluiten, bestaat de scheiding van machten. Politici die deze zaken op een drafje wil afvoeren, moeten goed beseffen op welk hellend vlak ze de democratie plaatsen.

Natuurlijk moeten we in ons mensbeeld ook niet overgaan naar een eenzijdig positief mensbeeld, wat onder meer de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau verdedigde. Hij dacht dat als we samen nadenken over de toekomst, we zomaar in consensus tot een uniform verhaal zouden komen. Deze opvatting gaat voorbij aan het pluralistisch karakter van onze samenleving, vrijheid betekent juist het verschil toelaten. Je zou met een knipoog kunnen stellen dat Rousseau, net als sommige rechtse parlementsleden die willen bepalen welke kleren we (niet) mogen dragen, in feite communisten zijn. De staat is almachtig, voor uw veiligheid houdt u best uw mond.

Gelijke vrijheid

Duidelijk maken voor welk mensbeeld we staan is essentieel voor de inrichting van de samenleving. Hoort iedereen er bij of willen we bepaalde groepen uitsluiten? Willen we echt de regering permanent volmachten geven en de rechten van burgers opgeven? Het grote verschil tussen conservatie en progressieve ideologieën is dat deze laatste steunen op een specifiek rechtvaardigheidsconcept, te omschrijven als ‘liberaal-egalitair’. Deze opvatting combineert respect voor verschillende opvattingen van het goede leven in een pluralistische rechtstaat met de zorg om gelijke kansen voor iedereen te realiseren.

Als ecologist wil ik daar twee punten aan toevoegen. Het gaat om het realiseren van gelijke vrijheid voor alle mensen om zich te ontplooien binnen de grenzen van de planeet. Bovendien zijn mensen zijn geen eilanden, op zichzelf staande individuen die als concurrenten hun rechten opeisen. Wie we zijn is het resultaat van onze relaties met anderen, met onze omgeving. Daarom is een kwaliteitsvolle en vrije publieke ruimte waar burgers hun dingen kunnen doen zo belangrijk. We moeten goed nadenken alvorens we die opgeven omwille van de veiligheid, hoe belangrijk die ook is en blijft.

Die piano staat er niet alleen opdat individuen die piano kunnen spelen dat even doen. Ze staat bewust in de publieke ruimte, om interactie te bevorderen, de mogelijkheid te creëren om als burgers samen te genieten van een gedeeld moment. Dat live moment gisteren oversteeg moeiteloos de bagger op de sociale media van de afgelopen zomer.

123_piano_2014_stadshal

Oikos Denktank

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: